Kayıt Dışı Faaliyet, Kanunî Süresinden Sonra Beyan ve Oranların Birleşik Uygulaması
1) Sistematik Çerçeve ve 02.08.2024 Sonrası Rejim
Vergi Usul Kanunu’nun 344’üncü maddesi uyarınca vergi ziyaı cezasının temel ölçütü ziyaa uğratılan vergi aslı olup, bu ceza kural olarak bir kat üzerinden belirlenmekte; ancak fiilin VUK m.359 kapsamındaki kaçakçılık hallerinden biriyle işlenmesi durumunda üç kat ceza rejimine geçilmekte; ayrıca 02.08.2024 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikle, mükellefiyet tesis ettirmeksizin ve idarenin bilgisi dışında ticari/zirai/mesleki faaliyette bulunulması halinde kesilecek vergi ziyaı cezasının %50 oranında artırımlı (başka deyişle 1,5 kat) uygulanacağı açıkça hükme bağlanmış bulunmaktadır.
Bu çerçevede, inceleme veya takdire sevk öncesinde kanunî süresinden sonra (kendiliğinden) verilen beyanlar bakımından vergi ziyaı cezasının %50 oranında uygulanacağı yönündeki uygulama kuralı da geçerliliğini korumakta; dolayısıyla aynı dönemde hem “kanunî süresinden sonra beyan” indirimi (%50) hem de “kayıt dışı faaliyet” artırımı (%50 ↑) birlikte söz konusu olduğunda, ceza oranının %75 (0,5 × 1,5) seviyesinde belirlenmesi gerektiği, idari açıklamalar ve mesleki sirkülerde örnekli olarak ortaya konulmuş bulunmaktadır.
Öte yandan, VUK m.376 kapsamında vergi ziyaı/usulsüzlük/özel usulsüzlük cezalarında %50 oranlı indirim esası sürmekte; 02.08.2024 tarihinden itibaren uzlaşma kurumundan yararlanılan cezalar hakkında ayrıca m.376 indiriminden faydalanılamayacağı yönündeki değişiklik, uygulamada “uzlaşma + 376” kombinasyonunun kural olarak kapatıldığını göstermektedir.
Gecikme faizi bakımından ise, VUK m.112’deki atıf nedeniyle gecikme zammı oranına paralel belirleme yapılmakta; 14.11.2023 tarihinden itibaren aylık %3,5 oranının esas alındığı duyurulmuş, sonraki dönemlerde Bakanlık ve meslek kaynakları oran değişikliklerini ayrıca ilan etmiş; bu nedenle dönemsel hesaplamalarda idarenin güncel duyurularının ve resmî hesap araçlarının esas alınması gerekmektedir.
2) Vaka Çalışması – Bay (A)
Somut olayda, 05/08/2024 tarihinden itibaren otomobil alım-satım faaliyetine başlanmasına rağmen mükellefiyet tesis ettirilmediği, 15/05/2025 tarihli yoklama üzerine 05/08/2024’ten itibaren geriye dönük mükellefiyet tesis edildiği ve 2024/9 dönemi KDV beyannamesinin kanunî süresinden sonra verildiği, bu beyanda 1.500.000 TL vergi tahakkuk ettirildiği varsayımı altında, aynı dönem açısından hem kanunî süresinden sonra beyan (%50) hem de kayıt dışı faaliyet (%50 ↑) hükümlerinin birlikte tatbik edileceği; bu birleşik tatbikatın sonucunda ceza oranının %75’e tekabül edeceği ve 1.500.000 × 0,75 = 1.125.000 TL vergi ziyaı cezası doğacağı, 571 Sıra No.lu Tebliğ’e ilişkin mesleki açıklamalar ve örnekli anlatımlar ile teyit edilmektedir.
Not: Aynı kaynaklarda, fiilin VUK m.359 kapsamına girdiği hallerde üç kat cezanın artırımlı rejimle birlikte 4,5 kat düzeyine çıkabileceği ve bunun hesap mantığının örneklerle gösterildiği; buna karşılık dönem tayini ve tespitin kronolojisi değiştiğinde artırımın etki alanının daralabildiği, açıkça belirtilmektedir.
3) Usul ve Tebligat Boyutu – VDDK’dan İki Güncel Dayanak
Vergi ziyaı uyuşmazlıklarının önemli bir kısmında esas tartışma, maddi vergi farkından önce usul zincirinin (tebligat, yetkili muhatap, adres hiyerarşisi, süre) sağlıklı kurulup kurulmadığı noktasına yönelmekte; Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun kararları, 7201 sayılı Tebligat Kanunu ve VUK’un ilgili hükümleriyle birlikte değerlendirilerek, özellikle “bilinen adres” sıralamasına riayet, e-tebligatın usul şartları ve tebliğ sürelerinin ispatı konularında iptal doğurucu etkiler yaratabilmektedir.
VDDK, E:2024/526, K:2024/991: “Bilinen adres” kavramının bentler hâlinde sayımı ve sıralaması karşısında, tebligatı yapacak makamın en son bildirilen veya tespit edilen adresi esas alması gerektiğini, usul önceliğinin gözetilmemesinin tebliği sakatlar nitelikte sonuçlar doğurabileceğini vurgulayan yaklaşım (karar bülteni); bu tür dosyalarda yoklama tutanağı, adres kayıt sistemi ve işe başlama bildirimlerinin birlikte okunması gerektiği açıktır.
VDDK, E:2023/476, K:2024/1018: E-tebligatın geçerliliği ve şekle ilişkin şartlarda ispat külfetinin idare/ilgilide nasıl paylaştırılacağına ilişkin değerlendirmeler içeren karar bülteni; bültende yer alan gerekçelendirme, 107/A ve e-tebligat mevzuatının teknik ayrıntılarının “esasa etkili” olup olmadığı sınamasını da içerir niteliktedir.
Bu iki karar bülteni, uygulamada “önce usul” yaklaşımını destekleyen ve özellikle kayıt dışı faaliyet tespitlerinin tebliğ ve bildirim zincirindeki eksiklikler nedeniyle düştüğü hallerde savunma stratejisini güçlendiren referanslar olarak değerlendirilebilir.
4) Gecikme Faizi / Gecikme Zammı Ayrımı ve Dönemsel Hesap
Gecikme faizinin, VUK m.112 çerçevesinde gecikme zammı oranına bağlandığı; 14.11.2023’ten itibaren aylık %3,5 oranının uygulandığı; 2024 yılı içinde oran hareketleri hakkında meslek duyurularının yayımlandığı ve hesaplamada resmî araçların kullanılmasının zorunlu olduğu dikkate alınmalıdır; uygulamada zaman zaman “ay kesri dikkate alınmaz” şeklindeki eski kalıp ifadelerin tekrarlanması görülse de, güncel hesaplama mantığı ve dönemsel oran tablosu, idarenin araçlarında açıkça izlenmektedir.
5) Şemalar ve Tablolar (WordPress’e uygun)
5.1 “Ceza Rejimi Seçici” (akış)
Fiilin Niteliğini Sınıflandırın: VUK m.344 temel mi; m.359 kapsamına giren kaçakçılık fiili var mı; mükellefiyet tesis edilmeden kayıt dışı faaliyet var mı?
Dönemi ve Kronolojiyi Netleştirin: İnceleme/takdir öncesi kanunî süresinden sonra beyan var mı; tespit tarihi hangi döneme isabet ediyor; artırım hangi dönemle sınırlı?
Oranı Belirleyin:
Temel: 1 kat;
KSS (inceleme/takdir öncesi): %50;
Kayıt dışı faaliyet: %50 artırımlı (1,5 kat);
Kaçakçılık: 3 kat;
Birleşik hâl (ör.: KSS + kayıt dışı): %75; (m.359 ile birleşirse 4,5 kat).
376 ve Uzlaşmayı Ayrı Ayrı Test Edin: 02.08.2024 sonrası uzlaşma + 376 kombinasyonu kural olarak kapalıdır; ödeme takvimi ve nakit yönetimi bu kısıta göre planlanır.
Faiz/Zam Modülünü Çalıştırın: Dönemsel oran için GİB araçlarını kullanın; sonuçları yazı ekine ekran görüntüsüyle bağlayın.
5.2 “Ceza Rejimi Tablosu”
| Durum | Oran | Dayanak |
|---|---|---|
| Standart vergi ziyaı | 1 kat | VUK m.344. |
| Kanunî süresinden sonra beyan (inceleme/takdir öncesi) | %50 | Uygulama kuralı (KSS). |
| Kayıt dışı faaliyet (02.08.2024 →) | %50 artırımlı (1,5 kat) | 7524 sayılı Kanunla m.344’e ek. |
| Birleşik uygulama (KSS + kayıt dışı) | %75 | Örnekli anlatım. |
| Kaçakçılık (m.359) | 3 kat | m.344 + m.359. |
| Kaçakçılık + kayıt dışı | 4,5 kat | Örnekli anlatım. |
5.3 “Tebligat Kontrol Listesi” (VDDK ışığında)
Bilinen adres sıralamasına uygunluk (işe başlama bildirimi / yoklama / MERNİS / en son bildirilen), e-tebligat yükümlülüğü ve teknik şartların sağlanması, tebliğ tarihi ve ispat külfetinin dağılımı; zincirin herhangi bir halkasındaki ihlal, tebligatın geçersizliğine ve dolayısıyla cezanın akıbetine etki edebilir.
6) İç Bağlantılar
Ödeme Emri – sürece bağlanan icraî aşamaların çerçevesi: https://www.memis.av.tr/odeme-emri/
Vergi İncelemesi Süreci – tespit ve kronoloji tartışmalarının omurgası: https://www.memis.av.tr/vergi-incelemesi-surecine-genel-bakis/
7) SSS (FAQ) – 10 Soru
Kayıt dışı faaliyet ve kanunî süresinden sonra beyan aynı dönemde birleştiğinde ceza oranı neden %75’e tekabül etmektedir? Çünkü KSS kuralı ceza oranını %50’ye indirirken, kayıt dışı faaliyet hükmü bu indirimin üzerine %50 artırımlı tatbikat öngörmekte, bu iki etkinin çarpan mantığıyla birlikte tatbiki sonucu 0,5 × 1,5 = 0,75 oranı ortaya çıkmaktadır.
Kaçakçılık fiilinin bulunduğu ve aynı zamanda kayıt dışı faaliyet tespit edilen dosyalarda “4,5 kat” sonucuna nasıl ulaşılmaktadır? Kaçakçılık sebebiyle 3 kat ceza rejimine geçildikten sonra kayıt dışı faaliyet hükmü %50 artırımı ayrıca çalıştırmakta ve 3 × 1,5 = 4,5 sonucuna varılmaktadır; yine de dönemsel sınırlamalar ve tespit kronolojisi önem arz eder.
02.08.2024 sonrası uzlaşma ile m.376 indiriminin birlikte uygulanması mümkün müdür? Değildir; kanun değişikliği kural olarak bu kombinasyonu kapatmıştır, bu nedenle strateji belirlenirken ya uzlaşma ya 376 ekseninde karar verilmesi gerekir.
Gecikme faizi oranı nasıl belirlenmekte ve hangi tarihten itibaren %3,5/ay referansı doğmuştur? VUK m.112 gereği gecikme faizi, gecikme zammı oranına eşitlenmekte; 14.11.2023 tarihinden itibaren %3,5/ay referansı duyurulmuş olup daha sonraki oran hareketleri resmî duyurularda izlenmektedir.
E-tebligat ve bilinen adres tartışmalarında VDDK’nın son yaklaşımı nasıl özetlenebilir? Bilinen adres hiyerarşisine uyulmaması ve e-tebligatın teknik şartlarının ispatındaki eksiklikler, tebliği ve onu izleyen işlemleri sakatlar nitelikte değerlendirilebilmekte; bu bağlamda VDDK’nın 2024 tarihli karar bültenleri yön göstericidir.
(…5 soru daha: KSS’nin “inceleme/takdir öncesi” şartının ispatı; tespit döneminin artırım rejimine etkisi; 359 kapsamına sokma teşebbüslerine karşı sınıflandırma argümanları; 376 başvuru ve ödeme sürelerinin taktik etkisi; 6183 gecikme zammı ile VUK 112’nin ayrıştırılması.)
