Tahsil zincirinde haciz adımı: ödeme emrinden cebrî icraya
Vergi borcu 6183 m.55 uyarınca ödeme emri ile borçluya tebliğ edildikten ve kanunda öngörülen kısa ödeme süresi dolduktan sonra, idare cebrî tahsil araçlarına geçebilmektedir; kanun “amme alacağının tahsili için borçlunun mallarına haciz konulabilir” diyerek, menkul, gayrimenkul ve üçüncü kişilerdeki hak/alacaklar üzerinde haciz tesisine açık yetki tanımaktadır (m.62, m.79, m.85). Bu tasarruf, idarenin kamu alacağını güvenceye alma amacına hizmet etmekte; haciz işlemi tesis edildiğinde, borçlunun tasarruf yetkisi kanun gereği sınırlanmaktadır.
Haczin kapsamı ve usulî güvenceler
Haciz; borçlunun banka hesapları, kasa/pos alacakları, ücret–maaş–kira gibi düzenli gelirleri ve taşınır/taşınmaz mallarını kapsayabilmektedir. 6183, haciz tutanağı düzenlenmesini, haczedilen malın cins, miktar ve değerinin kayda geçirilmesini ve satış prosedürüne uygun şekilde paraya çevrilmesini öngörmektedir (m.78–99). Üçüncü kişilerin nezdindeki alacaklara yönelik haciz ihbarnamesi usulü, m.79 hükmüyle kurumsallaştırılmıştır; ihbarname, muhatabı ödeme yasağı altına sokmakta ve muhatabın itiraz–bilgi verme yükümlülüğünü doğurmaktadır. Haciz ve satış sürecinde 7201 hükümleri gereği tebligatın usulüne uygun yapılması zorunludur; usulsüzlük hâlinde süreler öğrenme tarihi üzerinden işlemektedir (7201 m.32).
İhtiyati haciz: doğmadan önce doğacak alacağı güvenceye alma
İdare, alacağın tahsilini tehlikeye düşüren hâllerde henüz kesinleşme beklemeksizin ihtiyati haciz uygulayabilmektedir; kanun “amme alacağının tahsili tehlikeye girdiği takdirde derhal ihtiyati haciz tatbik olunur” diyerek istisnai fakat etkili bir koruma kurumu tanımlar (6183 m.13, m.257). Uygulamada, kaçma emareleri, mal kaçırma teşebbüsü, sahte/yanıltıcı belge ağları gibi risk göstergeleri, “tahsil güvenliği” gerekçesiyle ihtiyati haczi gündeme getirmektedir. Bu işlem idari işlem niteliğindedir; borçlu, ihtiyati haciz kararına karşı yargı yoluna gidebilmekte ve teminat göstermek suretiyle cebrî etkilerini sınırlayabilmektedir.
Teminat istenmesi ve teminat türleri
6183, belirli hâllerde teminat istenmesini düzenlemekte ve teminatın türlerini nakit, banka teminat mektubu, devlet iç borçlanma senedi gibi güven varlıklar olarak saymaktadır (m.10–11). Tecil (m.48), ihtiyati haczin kaldırılması veya satışın ertelenmesi gibi işlemler, yeterli teminat verilmesiyle mümkündür; teminat, amme alacağını güvence altına alarak idari icranın daha az müdahaleci sürdürülmesini sağlar. Teminatın eksik veya geçersiz çıkması hâlinde idare hacze dönebilmekte; borçlunun iyi niyetli işbirliği, tecil ve yapılandırma gibi araçların etkin kullanılmasına imkân tanımaktadır.
Mükellef perspektifi: itiraz–dava yolları ve ölçülülük denetimi
Borçlu, ödeme emrine karşı 7 gün içinde dava açabileceği gibi (6183 m.58), haciz ve ihtiyati haciz işlemlerine karşı da iptal davası ile yürütmenin durdurulması talebinde bulunabilmektedir; mahkeme İYUK m.27 ölçütleri uyarınca “açık hukuka aykırılık” ve “telafisi güç zarar”ı birlikte arar. Haczin ölçülülük ilkesi çerçevesinde borçla orantılı olması, aynı alacak için mükerrer haciz ve aşırı değerli malın gereksiz yere bloke edilmemesi beklenir; aksi hâlde yargısal denetimle kısmen iptal veya daraltma gündeme gelebilir. Zamanaşımı (6183 m.102–104) iddiası, haciz–satış sürecinde de ileri sürülebilir ve somut tarih zinciriyle ispat edilmelidir.
Maliye perspektifi: tahsil güvenliği ve kayıt bütünlüğü
İdare; haciz–ihtiyati haciz–teminat üçlüsünü, kamu alacağının zamanında ve eksiksiz tahsili için kademeli olarak işletmektedir. Haciz ihbarnamelerinin (m.79) doğru muhatap ve adres üzerinden, elektronik tebligat kanallarıyla yapılması; kıymet takdiri, satış ilânı ve sıra cetveli gibi adımların, kanuni süreler içinde eksiksiz tamamlanması beklenir. İhtiyati hacizde gerekçe ve delil zincirinin denetime elverişli olması, ölçüsüz uygulamalar karşısında idarenin uyuşmazlık maliyetini azaltır.
SSS
İhtiyati haciz için kesinleşme şart mı?
Değil; “tahsil tehlikeye düştüğünde” derhal uygulanabilir (6183 m.13, m.257).
Haciz ihbarnamesine itiraz edilebilir mi?
Evet; muhatap, borcun bulunmadığı veya alacağın başkasına ait olduğu gibi sebeplerle itiraz edebilir; süreç m.79 çizgisine tabidir.
Teminat verince haciz kalkar mı?
Uygun tutarda teminatla ihtiyati haczin kaldırılması veya satışın ertelenmesi mümkündür; teminat türleri m.10–11’de sayılmıştır.
Hacizde ölçülülük nasıl denetlenir?
Yargı, borç–haciz orantısını ve mükerrer/aşırı haciz olup olmadığını İYUK m.27 çerçevesinde inceler.
