Vergisel Risk Belirlemeleri (KURGAN/VDK-RAS/RADAR Çerçevesi)
Kurumsal çerçeve: risk temelli inceleme ve hukuki dayanak
Vergi incelemesi, VUK m.134 uyarınca “ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamak” amacıyla yürütülmekte; idare, m.148–149 ile üçüncü kişilerden bilgi isteme yetkisine, m.253–256 ile defter/belge saklama-ibraz yükümlülüğünü denetleme yetkisine sahiptir. Risk temelli yöntemler (KURGAN, VDK-RAS, RADAR) bu kanuni çerçeve içinde veri temelli seçim yapmayı ve sektörlere özgü anomali tespitini mümkün kılmaktadır. “Özel usule tabi” şeklinde vergi denetim mekanizması içinde “mim”lenen şirketlerin ortak özellikleri mutlaka bulunur.
Sektör bazlı risk göstergeleri: belge-mal-para zinciri
Risk sistemlerinde tipik göstergeler; e-belge akışı (UBL-TR alan tutarlılığı, iptal/ret zinciri), fiilî sevk/teslim (e-irsaliye ile lojistik verileri arasındaki uyum), ödeme izi (banka/POS, cari hesap), stok ve üretim katsayıları, kar marjı ve KDV devredenlerinin sürekliliği ile tedarikçi hiyerarşisinin temizliğidir. VUK m.3/B “gerçek mahiyet” ilkesini koyduğundan, yalnız şekli doğrulama değil, işlem gerçekliği de aranmaktadır. Sektörel örnekler:
— İnşaat/imalat: girdi-çıktı oranı, e-irsaliye-depo girişleri; yüklenim listelerinin (KDV iadesi) üretim planıyla uyumu.
— Perakende/e-ticaret: platform komisyonları, iade-bedel farkı belgelerinde matrah düzeltmesi (KDVK m.35) ve iade kodları uyumu.
— Hizmet/BT: yurt dışına hizmette yararlanma yeri ve transfer (KVK 10/1-ğ; KVK 32/7) ile KDV istisna türlerinin doğru kodlanması.
KURGAN, RAS, RADAR: nasıl okunmalıdır?
Bu araçlar erken uyarı niteliğinde risk puanı üretmekte; puan artışı otomatik ihlal anlamına gelmemekte, inceleme önceliği sinyali vermektedir. VUK m.134 kapsamındaki inceleme, bu sinyali defter/belge ve üçüncü kişi verileriyle doğrulamak zorundadır. İdare açısından amaç, kaynakları riskli mükelleflere yöneltmek; mükellef açısından ise iç kontrol ile aynı göstergeleri önceden izleyip proaktif düzeltme yapmaktır.
Mükellef için iç kontrol ve delil mimarisi
İç politikalar; yetkili imza–mühür, versiyon yönetimi, ip tal/ret süreçleri, e-irsaliye yanıt penceresi ve log-hash-zaman damgası bütünlüğü üzerine kurulmalıdır. İnceleme yazısında istenen set; beratlar, loglar, stok-depo kayıtları, taşıma evrakı, ödeme dökümleri ve müşteri/tedarikçi sözleşmeleridir (VUK m.253–256; m.148–149). Eksik ibraz, özel usulsüzlük (VUK m.353) ve mükerrer 355 riskini artırmaktadır.
SSS
Yüksek risk puanı tek başına ceza doğurur mu? — Hayır; puan, inceleme önceliği sinyalidir. Esas olan VUK m.134 kapsamında delildir.
Hangi kayıtlar kritik? — Berat-mühür-log, e-irsaliye–lojistik, banka/POS ve sözleşme setleri.
Sektöre özgü farklılık önemli mi? — Evet; göstergeler iş koluna göre değişir, gerçek mahiyet ilkesi (VUK m.3/B) belirleyicidir.
