KURGAN ve Risk Skorları: Mükellefler İçin Erken Uyarı Göstergeleri
KURGAN nedir? Amaç ve kapsam
KURGAN (Kuruluş Gözetimli Analiz), Vergi Denetim Kurulu’nun sahte belge ve uyum risklerini erken uyarı mantığıyla tespit etmek için devreye aldığı yapay zekâ destekli analiz sistemidir. 1 Ekim 2025’te yayımlanan “Sahte Belgeyle Mücadele Stratejisi ve KURGAN Mükellef ve Meslek Mensupları Rehberi”, sistemin hedeflerini ve süreç akışını ortaya koyar. KURGAN; cari denetimi güçlendirmek, zincir analizleriyle gerçek mal ve hizmet hareketini görünür kılmak ve rapor otomasyonunu beslemek üzere tasarlanmıştır.
Maliye, KURGAN sayesinde cari denetimi hızlandırmakta, sahte/MİYB belge şüpheli zincirleri nihai alıcıdan yukarı test edebilmektedir; gerek gördüğünde VUK m.367 uyarınca suç duyurusu sürecine geçebilmektedir. Mükellef için pratik olan, tedarikçi–müşteri seçiminde özen politikası, versiyon kontrollü kılavuz/tebliğ takibi ve önceden hazırlanmış delil mimarisi (e-irsaliye kabul, depo tutanakları, mutabakatlar) ile risk puanını aşağı çekmek ve erken uyarıyı dosya temizliği fırsatına çevirmektir (VUK m.134; m.148–149; m.367).
Risk skorları nasıl üretilir? (veri kaynakları ve göstergeler)
Rehbere göre sistem; e-belge/e-defter verileri, beyanlar, tedarik zinciri ilişkileri, lojistik/irsaliye eşleşmeleri, POS/banka hareketleri ve üçüncü kaynaklardan gelen teyitlerle çok katmanlı bir risk skoru üretir. Amaç; gerçek işlem–belge–para akışının birbiriyle tutarlılığını test etmektir. İlanlanan strateji, “nihai alıcıdan yukarı” yönlü cari denetim ve zincir kırımlarını esas alır.
Somut etki: kamu duyurularındaki ölçümler
Resmî ve güvenilir haber akışına göre sistem, geçmiş iki yıllık taramada yüz binlerce alıcı-satıcı işlemini analiz ederek yüz milyarlar düzeyinde işlem tutarını riskli sınıflamıştır. Bu, saha denetimlerinin önceliklendirilmesi ve bildirim trafiğinin artması anlamına gelir.
KURGAN, UBL-TR e-belgeler, e-defter beratları, beyan formları, depo/lojistik ve banka/POS verileri gibi katmanları eşleştirerek tutarlılık aramaktadır. VUK m.3/B’deki “vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyeti” ilkesi uyarınca, teknik doğrulaması tam bir e-fatura tek başına fiilî ifayı ispat etmemekte; e-irsaliye–teslim, depo giriş-çıkış ve ödeme akışı ile aynı anlatıyı kurması beklenmektedir. Sistem, tarih–miktar–taraf uyumsuzlukları, kapasite/işçilikle bağdaşmayan üretim iddiaları ve iade/iskonto manipülasyonlarını yüksek risk sinyali olarak okuyabilmektedir (VUK m.3/B; VUK m.148–149).
Mükellef tarafında “erken uyarı” ne demek?
Erken uyarı; VDK’nın riskli görülen mükelleflerden malın fiilî varlığı, depo hareketleri, sevkiyat/irsaliye, işçilik ve kapasite ile ödeme izlerini göstermesini beklediği bir çağrı niteliği taşır. Denetim ekipleri, zincirin belirli halkalarında mal gösterimi ve kayıt teyidi ister; belgelerle somutlaşmayan ilişkiler risk skorunu yükseltir.
Erken uyarı geldiğinde ne yapmalı? (uygulama rehberi)
Önce kronoloji kurun: irsaliye-fatura-depo giriş/çıkış-üretim tüketimi-ödeme zincirini tarihleriyle sırala. E-belge teknik paketlerini (UBL-TR, imza/mühür) entegratör log’larıyla birlikte çıkar. Lojistik kanıtlarını (taşıma evrakı, sevk/teslim tutanakları, kargo verileri) ekle. Banka/POS izlerini fatura ve mutabakatlarla eşleştir. Tedarikçi-müşteri tarafında üst halka doğrulamaları yap: iletişim, depo ziyareti kayıtları, sözleşmeler. Amaç; belge-mal-para üçlüsünün aynı hikâyeyi anlattığını göstermektir. Bu set, KDV iade dosyalarında da doğrudan kullanılabilir. (Rehberin cari denetim ve zincir odaklı yaklaşımı temel alınmıştır.)
Skoru yükselten tipik uyumsuzluklar
Rehber ve kurum açıklamalarına paralel olarak şu paternler risk üretir: e-belge ile sevk/teslim tarihinin kopukluğu; yüksek hacimde tek yönlü zincir; kapasite/işçilikle bağdaşmayan üretim tüketimi; ödeme izinin nakit-aracı hesaplarda katmanlanması; kısa sürede çok sayıda kuruluş-kapanış; iade/iskonto akışının belgelenmemesi; nihai alıcı tarafında mal doğrulamasının başarısızlığı. Bu belirtiler, sistemin “anomalileri” olarak anılır.
Meslek mensubu ve şirket içi kontroller
Rehber, meslek mensupları ve mükellefler için öz denetim kültürü önerir. Uygulamada, periyodik tedarikçi-müşteri taraması, versiyon kontrollü e-belge kılavuz izleme, mutabakat ve sayım protokolleri ile politikalar (tedarikçi kabul, risk sınıflandırma, kayıt saklama) risk skorunu düşürür. Sektörel notlar ve çevrimiçi kılavuzlar bu çerçeveyi destekler.
Bildirim sonrası süreç: denetim, düzeltme, tedbir
AA ve diğer güvenilir kaynaklardaki açıklamalara göre riskli bulunan işlemler için mükelleflere kayıt ve beyanlarını düzeltme imkânı verilebildiği; sahada ise mal gösterimi ve belge sunumu beklendiği ifade edilmiştir. Risk temelli tarama, CMK 128 kapsamında malvarlığı tedbirlerine uzanan dosyalara da zemin olabilir; bu nedenle erken aşamada kayıtların düzenlenmesi kritik önemdedir.
SSS
KURGAN yalnızca sahte faturaya mı odaklanıyor?
Ana odak sahte/MİYB belge ve zincir riskleridir; ancak amaç genel olarak belge-mal-para tutarlılığını test etmektir. Cari denetimde nihai alıcıdan yukarı doğru zincir kontrolü esastır.
Risk skoru arttıysa hemen ceza mı gelir?
Risk skoru denetim önceliği ve erken uyarı iletişimi üretir. İnceleme/ceza, delil ve süreç yönetimine bağlıdır. Bazı dosyalarda kayıt-beyan düzeltme imkânı gündeme gelebilir.
Hangi kayıtlar skoru düşürür?
İrsaliye-depo-üretim tüketimi eşleşmeleri, entegratör log’ları, banka/POS izleri, üst halka doğrulamaları, mutabakat ve sayım tutanakları; tümünün zaman damgalı ve tutarlı sunumu skoru düşürmeye yardımcı olur.
KDV iadesi dosyaları KURGAN’dan etkilenir mi?
Evet. Zincir riskleri ve delil yoğunluğu iade süreçleriyle entegre ele alınır; ispat ve teminat dengesinde KURGAN’dan gelen sinyallerin etkisi beklenir.
Sektörümüz küçük, yine de riskli sayılır mıyız?
Sistem ölçekten bağımsız anomali arar. Kapasite/işçilik uyumsuzluğu veya tek yönlü zincir gibi belirtiler, küçük işletmelerde de risk doğurabilir.
