Potansiyel Mükellef: Tanım, Kapsam, Yükümlülük ve Ceza Boyutu
Potansiyel mükellef kaydının hukuki mahiyeti
Vergi idaresi, vergi kimlik numarası tahsisini ve mükellefiyet tesisini ayrı süreçler olarak yürütmekte; vergi kimlik numarası verilmesi, tek başına “faal mükellefiyet” anlamına gelmemektedir. İdarenin sisteminde “potansiyel mükellef” kaydı, faal vergi türü tesis edilmemiş kişi/kuruluşlar için tanımlayıcı bir statü olup; bankacılık, tapu, gümrük gibi işlemlerde VKN/TCKN ile kimliklenmeyi sağlar (Vergi Kimlik Numarası Genel Tebliği; uygulama rehberleri). Bu kayıt, VUK m.8’de tanımlanan “mükellef ve vergi sorumlusu” sıfatını faal vergi türü tesis edilene kadar doğrudan yüklememekte; yükümlülüklerin doğumu işe başlama ve faaliyete giriş ile bağlantılı şekilde ortaya çıkmaktadır.
İşe başlama bildirimi ve yoklama: faal mükellefiyete geçiş
Ticari, zirai veya mesleki faaliyete başlanması hâlinde işe başlamanın bildirilmesi yükümlülüğü doğmakta; kanun “işe başlayanlar, işe başlama tarihinden itibaren belirli süre içinde bildirimde bulunur” ilkesiyle hareket etmektedir (VUK m.168). İdare, bildirimi yoklama ile teyit edebilmekte; “yoklama, vergi mükellefiyetine ilişkin olayları araştırmak ve tespit etmek üzere yapılır” (VUK m.127). Riskli görülen yeni tesislerde ayrıca teminat istenebilmekte; “riskli mükelleflerden teminat alınabilir” (VUK m.153/A). Böylece potansiyel kayıttan faal mükellefiyete geçiş, bildirim–yoklama–tesis üçlüsüyle tamamlanmaktadır.
Potansiyel statüde iken ceza sorumluluğu var mıdır?
Salt potansiyel kaydın tek başına beyanname verme veya defter tutma yükümlülüğü doğurmadığı kabul edilmekte; faaliyete başlanmamışsa veya faal vergi türü tesis edilmemişse, sırf potansiyel statü nedeniyle beyanname vermeme cezası gündeme gelmemektedir. Buna karşılık, fiilen faaliyete başlandığı hâlde vergi açılışı yapılmaması veya belge düzenine uyulmaması durumunda usulsüzlük (VUK m.352), özel usulsüzlük (VUK m.353, örn. fatura/e-belge düzenlememe) ve vergi ziyaı (VUK m.341, m.344) yaptırımları söz konusu olabilmektedir. Dolayısıyla belirleyici olan fiilî faaliyet–belge–tahsilat çizgisidir; potansiyel kayıt koruyucu değildir.
Hangi alanlarda potansiyel kayıt görülür ve ne zaman açılış gerekir?
Yeni kurulacak şirketler, dernek-vakıf iktisadi işletmesi planlayanlar, yabancı yatırımcılar, büyük yatırım/satın alma süreçlerine hazırlanan tüzel kişiler ve sözleşme yapabilmek için VKN talep eden gerçek kişilerde potansiyel kayıt görülmektedir. Faaliyete geçileceği anlaşıldığında, vergi türü tesis başvurusunun yapılması; “işe başlama” bildiriminin (VUK m.168) süresinde verilmesi; yoklamanın (VUK m.127) tamamlanması ve gerekirse teminat (VUK m.153/A) süreçlerinin yürütülmesi gerekmektedir. Maliye açısından amaç, kayıt dışı başlangıcı önlemek; mükellef açısından amaç, gecikmeli açılış kaynaklı ceza riskini bertaraf etmektir.
SSS
Potansiyel mükellef beyanname vermek zorunda mıdır?
Hayır; faal vergi türü tesis edilmedikçe genel olarak beyan yükümlülüğü doğmaz. Faaliyete başlanırsa VUK m.168 uyarınca açılış yapılmalıdır.
Potansiyel statüde ceza kesilir mi?
Salt potansiyel statü nedeniyle değil; ancak faaliyete başlanıp belge düzenine uyulmaz veya açılış yapılmazsa VUK m.352–353 ve m.341–344 çerçevesinde yaptırım gündeme gelebilir.
Ne zaman faal mükellefiyete geçmeliyim?
Faaliyete fiilen başlanacağı anda işe başlama bildirimi verilerek (VUK m.168) tesis yapılmalı; yoklama (VUK m.127) tamamlanmalıdır.
